Vertaaluitdagingen

Bijbelvertaling is een uitdagende taak. Het gaat niet alleen om het vinden van de juiste woorden om de woorden uit het origineel te vertalen.

Ik heb een van de LLM’s (Large Language Models) gevraagd om Genesis 3:1-6 voor mij te vertalen, om te zien wat het resultaat zou zijn. Het had toegang tot ons Kovol-lexicon en onze grammaticale aantekeningen. Dit was het resultaat voor Genesis 3:1 (terugvertaald naar het Engels en zo letterlijk mogelijk naar het Nederlands):

“De wilde Satan python was groot groot slecht. Deze python wil God maken, dat al de huid van wilde dieren was groot slecht. Python hier tot de vrouw zal ik spreken zei hij ‘Zei God welke bomen in de thuin allemaal, ik tel ze niet?’ Zei hij.
Genesis 3:1 LLM versie

Het is best indrukwekkend dat deze technologie met de beperkte gegevens die ik in de Kovol-taal heb ingevoerd, bijna een begrijpelijke vertaling kan produceren. Dit roept de vraag op of het, als ik wat meer tijd zou steken in het zorgvuldiger trainen van het model, op een dag zou kunnen leiden tot bruikbare resultaten die als uitgangspunt voor vertalingen kunnen dienen. Ik denk niet dat ik daar de juiste middelen voor heb, en zelfs als dat wel zo was, weet ik niet zeker of het uiteindelijk de moeite waard zou zijn.

Vertalen is niet alleen een kwestie van de juiste woorden vinden om de oorspronkelijke woorden te vervangen. Het gaat erom een begrijpelijke, natuurlijke en nauwkeurige manier te vinden om de volledige betekenis van het origineel over te brengen. Hieronder volgt mijn eigen vertaling (terugvertaald naar het Engels en door de vertaler naar Nederlands) van Genesis 3:1

Zij waren, en de slang was. De kennis van de slang was zeer groot. Yawey God maakte alle dieren. Hij maakte, en de slang versloeg (gewoonlijk) hun kennis. Kennis van leugens spreken was erg groot. Hij sprak tot de vrouw ‘Is het waar?’ zei hij. ‘Dat God zei ‘eet niet van al het fruit van de bomen’?’ zei hij
Genesis 3:1 terug naar Engels en Nederlands

Een van de grootste uitdagingen in dit vers was het woord “crafty” (sluw). Dit woord heeft in het Engels een rijke betekenis en veel connotaties, en de meeste Engelse bijbelvertalingen gebruiken het. In het Kovol bestaat er geen direct equivalent voor. Ik heb geprobeerd dit via twee verschillende ideeën over te brengen: 1. dat hij over een grote kennis beschikte, en 2. dat hij bedreven was in het bedrieglijk spreken.

Wat vind je ervan? Geeft dit de strekking goed weer? Daar is de jury nog niet helemaal uit. Een vertaaladviseur zal mijn terugvertaling straks grondig bestuderen en aantekeningen maken bij de stukken waar hij denkt dat ik de betekenis heb gemist, en bij de momenten waarop ik zonder reden iets heb toegevoegd. Ik vind het iets makkelijker om te zien waar ik iets over het hoofd heb gezien, maar het is een stuk moeilijker om te weten wanneer ik iets heb toegevoegd.

De eerste woorden, “zij waren en de slang was”, zijn daar een goed voorbeeld van. In het Engels wordt dit weergegeven als “Now the serpent”. Mijn commentaren vertellen me dat “now” een waw-consecutief weergeeft, wat in het jargon van geleerden verwijst naar iets in het Hebreeuws dat een voortzetting van het verhaal aangeeft. Dus ik ben op zoek naar de natuurlijke Kovol-manier om een verhaal voort te zetten, en voor Kovol betekent dat terugverwijzen door het laatste werkwoord te herhalen. Vandaar dat het werkwoord ‘zijn’ wordt herhaald. Het lijkt me dat ik goede gronden heb voor hoe ik dat vertaald heb… maar is dat wel zo? Het is zo makkelijk om achteraf aan mezelf te twijfelen. Ik ben echt blij dat een vertaaladviseur ernaar gaat kijken om een vangnet voor me te zijn!

Het moeilijkste deel van Genesis 3 was echter 3:15.

Ik zal doen als dit,’ zei hij. ‘Jij’ zei hij. ‘(de) vrouw’ zei hij. ‘Jullie zullen ruziemaken/vechten worden en zijn’ zei hij. ‘Jullie bloed (stam)’ zei hij. ‘Het bloed van (de) vrouw’ zei hij. ‘Zij zullen ruziemaken/vechten worden en zijn’ zei hij. ‘Daarna’ zei hij. ‘Een kind van de vrouw zal stampen op het hoofd van de slang’ zei hij. ‘In zijn hiel zal je bijten’ zei hij. Hij zei dat zo tegen de slang.
Gen 3:15 Kovol weer naar Engels/Nederlands

Er is hier een hele reeks exegetische en taalkundige raadsels rond Kovol om uit te zoeken. Is het ‘zaad van de vrouw’ enkelvoud of meervoud? Geleerden noemen beide mogelijkheden. Er zit een zekere dubbelzinnigheid in het Hebreeuws die ook in het Engels naar voren kan komen. ‘Zaad’ of ‘nakomelingen’ kan zowel enkelvoud als meervoud zijn, dus dat klopt wel.

Het probleem dat ik had, was dat het nabootsen van die dubbelzinnigheid leidde tot een lager begripsniveau. Toen ik vroeg wie er op de kop van de slang stapt, kreeg ik een hele reeks antwoorden. Ik merkte dat mijn helpers terugvielen op hun eigen culturele begrip. “We trappen allemaal op de kop van de slang. We zijn blind en weten het niet, maar we zullen het weten en dan zullen we op de kop van de slang trappen (en een probleemloos leven leiden).” Het gedeelte tussen haakjes is de subtekst waarvan ik vrij zeker ben dat die achter hun woorden schuilgaat.

Wie de slang verpletterde, was voor mijn assistenten puur giswerk… maar Genesis maakt het niet duidelijk. Betekent dat dan dat het een goede vertaling is? Een gangbare interpretatie, die wij ook zullen onderwijzen, is dat dit verwijst naar de komst van Christus. Het is niet simpelweg een vers over waarom mensen een hekel hebben aan slangen. Ik vond het erg lastig om de deelnemers en de tijden door elkaar te halen. Zelfstandige naamwoorden in het Kovol hebben geen enkelvoud of meervoud. Het woord ‘kind’ wordt voor beide gebruikt, en dan maakt de context, met name het werkwoord, duidelijk of enkelvoud of meervoud wordt bedoeld. Om de problemen nog groter te maken kan ‘teme undum’ 1. een meisje, 2. zus of 3. kind van de vrouw betekenen. Omdat ik met mijn taalassistenten de derde betekenis wilde benadrukken, was de enige manier om hen in een willekeurige voorbeeldzin over hun nakomelingen te laten spreken, het tijdswoord ‘daarna’ te gebruiken.

Het is echter wel heel bemoedigend om te zien dat het (langzaam) vordert. De vertaling helpt echt bij het schrijven van de lessen. Veel woordenschat wordt tijdens het vertalen op een rijtje gezet, waardoor het vertalen van de lessen sneller gaat. Elke keer als ik een deel af heb met mijn vertaalhulpen, lees ik het voor aan mensen die het nog niet eerder hebben gehoord, om te kijken of ze het begrijpen. Het geeft een ongelooflijk voldoening als ik alinea’s voorlees en ze gewoon kloppen. Ik vraag hen om te herhalen wat ik net heb voorgelezen en in principe krijg ik hetzelfde terug. Vervolgens stel ik vragen over details in de alinea’s en de mensen beantwoorden ze allemaal correct. Het voelt geweldig om iets voor te lezen dat overkomt, na jarenlang te hebben geworsteld met het leren van de taal. Mensen vinden het ook erg leuk om het te horen.

Heb ik de betekenis volledig weergegeven? Ik denk het wel, maar ik reken erop dat een vertaaladviseur dit zal bevestigen of ter discussie stellen.

Ondanks de uitdagingen wordt er vooruitgang geboekt. Ik heb Genesis 1, 2 en 3 afgerond; het verhaal van Kaïn en Abel in Genesis 4; delen van het zondvloedverhaal in 6-9 en het verhaal van de toren van Babel in Genesis 11. In totaal zo’n 150 verzen in de afgelopen 2 maanden van de 1146 die nodig zijn voor de eerste les. Het is zo’n lange weg!